Έλλειψη επιστημονικής έρευνας για τη Λιβύη

Η προσοχή που δόθηκε στη Λιβύη μετά τη λεγόμενη «Αραβική Άνοιξη» δεν οδήγησε σε μια πραγματική και διεξοδική ανάπτυξη της δημοκρατίας στη χώρα.

Όπως και στο παρελθόν, το επιστημονικό ενδιαφέρον επικεντρώθηκε κυρίως σε διεθνή θέματα και η έρευνα σχετικά με τη Λιβύη στις ευρωπαϊκές γλώσσες είναι γενικά περιορισμένη. Αυτό μπορεί να θεωρηθεί μέρος της αποικιακής κληρονομιάς και οι τύποι και οι μορφές της είναι ριζωμένες στην ιστορική και πολιτική πορεία της χώρας.

Η ιταλική αποικιοκρατική κατοχή (1911-1943) έληξε λόγω του Β Παγκοσμίου Πολέμου και η ανεξαρτησία της Λιβύης (1951) δεν επιτεύχθηκε μέσω εθνικού αγώνα, αλλά χάρη σε ψήφισμα του ΟΗΕ, το οποίο ενοποίησε τις επαρχίες της Κυρηναϊκής, της Τριπολιτάνης και του Φεζάν σε ένα ενιαίο Ομοσπονδιακό κράτος.

Ως επακόλουθο αυτής της περίεργης διαδικασίας από-αποικιοποίησης, η Ιταλία έχασε τους δεσμούς της με την πρώην αποικία της. Έτσι, η παλιά αποικιακή γνώση δεν μεταφράστηκε σε νέες μορφές γνώσης και δεν προέκυψε μια νέα γενιά μελετητών που ενδιαφέρονται για τη Λιβύη.

Κατά την ανεξαρτησία, η Λιβύη συγκαταλέγονταν στις φτωχότερες χώρες του κόσμου και εξαρτιόταν από την εξωτερική βοήθεια για την επιβίωσή της. Ωστόσο, στις δύο δεκαετίες μετά την ανεξαρτησία, μόνο λίγες μελέτες σχετικά με τη Λιβύη δημοσιεύθηκαν σε ευρωπαϊκές γλώσσες, παρά την ισχυρή ξένη παρουσία στη χώρα και το ενδιαφέρον γι αυτήν λόγω της  ύπαρξης πετρελαίων.

Παρά την άρνηση οποιασδήποτε συμμαχίας ή εξάρτησης από τη Δύση, η ανατροπή της μοναρχίας τον Σεπτέμβριο του 1969 και η εμφάνιση του Μοαμάρ Καντάφι ως «επαναστατικού ηγέτη» επέστησαν την προσοχή των μελετητών και πολλά έργα για τη Λιβύη δημοσιεύθηκαν κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου.

Οι περισσότερες από αυτές τις μελέτες, παρά την αφθονία τους, κάλυπταν ένα πολύ περιορισμένο φάσμα θεμάτων και ασχολήθηκαν κυρίως με την εξωτερική πολιτική και την πολιτική οικονομία της Λιβύης ή με γενικές ανασκοπήσεις του νέου πολιτικού συστήματος. Επιπλέον, με ελάχιστες εξαιρέσεις, δεν βασίστηκαν στην επιτόπια εργασία που να πραγματοποιήται on site.

Ποιοi ήταν οι λόγοι γι’ αυτό; Η δυσκολία απόκτησης θεωρήσεων εισόδου στη Λιβύη, οι περιορισμοί στην ελεύθερη κυκλοφορία στη χώρα, η έλλειψη πολιτιστικού κλίματος ανοιχτού σε αντιπαράθεση και συζήτηση με ξένους μελετητές (οι ακαδημαϊκοί της Λιβύης στις κοινωνικές επιστήμες δεν είχαν αυτονομία ή ελευθερία έρευνας) και η ύπαρξη επιχειρημάτων ταμπού, δεν ευνοούσε την ανάπτυξη ακαδημαϊκών σπουδών στη Λιβύη.

Επιπλέον, η ανάγκη για βαθιά γνώση της αραβικής γλώσσας, απαραίτητη τόσο για την επικοινωνία με τις αρχές της Λιβύης όσο και για τη διεξαγωγή έρευνας στη χώρα, αποτελεί ένα ακόμη εμπόδιο. Τα εμπόδια αυτά έγιναν ανυπέρβλητα και η χώρα ήταν εντελώς απρόσιτη για τους δυτικούς μελετητές κατά την περίοδο της πλήρους διεθνούς απομόνωσης (1992-1999) που προκλήθηκε από τις κυρώσεις του ΟΗΕ.

Η επανένταξη της Λιβύης στη διεθνή κοινότητα αύξησε τις ελπίδες των επιστημόνων. Η ανάγκη του καθεστώτος να αποκαταστήσει την εικόνα του εκφράστηκε με μια πιο ανοικτή στάση απέναντι στους ξένους μελετητές και ερευνητικά ιδρύματα και η προώθηση της διαπανεπιστημιακής συνεργασίας δημιούργησε ανταλλαγές μελετητών, φοιτητών και κοινών ερευνητικών προγραμμάτων.

Ωστόσο, οι αμφισημίες του καθεστώτος, η εμμονή ορισμένων θεμάτων ταμπού και η κυβερνητική παρέμβαση στην ακαδημαϊκή παραγωγή, εκτός από την έλλειψη ενοποιημένης παράδοσης ακαδημαϊκής έρευνας, δεν επέτρεψαν την ταχεία ανάπτυξη της υποτροφίας.

Αφού η ευφορία των αρχικών στιγμών της είχε ξεθωριάσει, στην πραγματικότητα η Αραβική Άνοιξη δεν έκανε τίποτα να αλλάξει την κατάσταση. Γιατί η πτώση του καθεστώτος δεν είχε ισχυρό αντίκτυπο στην έρευνα για τη Λιβύη και γιατί δεν οδήγησε σε πραγματική αύξηση του ενδιαφέροντος για τη χώρα;

Αμέσως μετά την πτώση του καθεστώτος του Καντάφι, μέχρι το 2013, όταν υπήρχε ελπίδα για μια θετική και πολιτική δημοκρατική μετάβαση, οι εκδόσεις για τη Λιβύη αναπτύχθηκαν. Ωστόσο, όπως και στο παρελθόν, εστιάστηκε στις διεθνείς πτυχές της μετάβασης και τα θέματα ενδιαφέροντος ήταν πολύ στενά: παρέμβαση του ΝΑΤΟ, θέματα ασφαλείας και μετανάστευση, ενέργεια, τρομοκρατία και ισλαμικές ομάδες.

Το ενδιαφέρον για την εσωτερική δυναμική επικεντρώθηκε κυρίως στο ζήτημα των περιφερειακών συγκρούσεων. Αυτές συχνά έχουν σημειωθεί στη βιβλιογραφία σαν φυλετικές συγκρούσεις, βασιζόμενες σε πρότυπα και θέματα αποικιοκρατικής πολιτικής, αλλά χωρίς να κατορθώνουν την αποικιακή λογοτεχνία.

Οι ΜΚΟ και οι ομάδες προβληματισμού δημιούργησαν πολλές εκθέσεις σχετικά με την άνοδο της κοινωνίας των πολιτών, αλλά στις περισσότερες περιπτώσεις αυτές οι μελέτες είναι περιγραφικές. Αξίζει να σημειωθεί ότι η επαναστατική διαδικασία στη Λιβύη, τουλάχιστον μέχρι το 2013, οδήγησε σε αποκατάσταση του παρελθόντος από διαφορετικές συνιστώσες της κοινωνίας. Το πιο σημαντικό ήταν η εμφάνιση δημοσιεύσεων στα μεγάλα θέματα ταμπού της περιόδου του Καντάφι, όπως η Sanussi, η μοναρχία και η μειοψηφία των Βερβέρων. Αυτή η νέα έρευνα εγείρει ζητήματα εθνικής ταυτότητας, προτείνοντας έναν επαναπροσδιορισμό που περιλαμβάνει τα στοιχεία που προηγουμένως αγνοήθηκαν.

Εν πάση περιπτώσει, η πολιτική αστάθεια της χώρας και η αντικειμενική επιδείνωση της εσωτερικής της ασφάλειας εξακολουθούν να μην επιτρέπουν στους μελετητές να αναλάβουν σχέδια που απαιτούν επιτόπια εργασία. Έτσι, τι μπορεί να ενδιαφέρει τον μελετητή της Λιβύης;

Please follow and like us: